Gujarat Exclusive > ગુજરાત એક્સક્લૂઝિવ > જાતિ-ધર્મ, કોમ-લિંગના ભેદથી ‘ભારતીય પોલીસ’ મુક્ત છે? શું કહે છે ‘પોલિસિંગ ઈન ઈન્ડિયા 2019’ રિપોર્ટ

જાતિ-ધર્મ, કોમ-લિંગના ભેદથી ‘ભારતીય પોલીસ’ મુક્ત છે? શું કહે છે ‘પોલિસિંગ ઈન ઈન્ડિયા 2019’ રિપોર્ટ

0
517

પોલીસનું કામ લોકોનું રક્ષણ અને પ્રજાના જાનમાલના રક્ષણનું છે. તે ઉપરાંત સમાજમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જળવાઇ રહે તેની જવાબદારી તેના ખભા ઉપર રહેલી છે. પોલીસે નિસ્વાર્થભાવે દેશના એકપણ વ્યક્તિ સાથે ભેદભાવ વગર વર્તન કરીને તેનું કામ કરવું જોઇએ. જોકે, હાલમાં જ બહાર પડેલા એક રિપોર્ટમાં પોલીસ શું વિચારે છે અને કેમ વર્તન કરે છે તેના વિશે વિસ્તારમાં તારણો બહાર પાડવામાં આવ્યા છે.

પોલીસ કેટલી હદ્દે મતભેદ અને પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વગર કામ કરે છે, અને આ બંનેના આધારે દરેક વ્યક્તિ સાથે પોલીસનો કેવો વ્યવહાર વર્તન હોય છે તેને ઉજાગર કરતો એક વિસ્તૃત અભ્યાસ તાજેતરમાં પ્રગટ થયો છે. સંશોધન સંસ્થા ‘સેન્ટર ફેર ધી સ્ટડી ઓફ ડેવલપિંગ સોસાયટીઝ’ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થા ‘કોમન કોઝ’ના ‘લોકનીતિ’ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત દેશનાં 22 રાજ્યોના 11,834 પોલીસકર્મીઓ અને 10,535૫ પોલીસ પરિવારના સભ્યો સાથેની મુલાકાતોના આધારે તૈયાર થયેલા ‘પોલિસિંગ ઈન ઈન્ડિયા 2019’ ના માત્ર દેશમાં પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં આ પ્રકારનો પ્રથમ અભ્યાસ અહેવાલ તૈયાર કરવામા આવ્યો છે. આ તારણો પ્રતિદિવસ પોલીસની ખરાબ થતી ખબીને વધારે ખરાબ કરી શકે છે. આ રિપોર્ટમાં આપવામા આવેલા આંકડાઓ ચોંકાવનારાઓ અને દેશના ભાવિ માટે ચિંતાજનક છે.

શું છે ચોંકાવનાર રિપોર્ટમાં?

આ અભ્યાસમાં પોલીસના નાગરિકો સાથેના સંબંધો, નબળા વર્ગો અને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા લોકો પ્રત્યેનું પોલીસનું વર્તન ,માન્યતાઓ, મનોવલણો અને પોલીસની સ્થિતિનો સમાવેશ થયેલો છે. અભ્યાસનું સૌથી મહત્ત્વનું એટલું જ ચોંકાવનારું તારણ એ છે કે દેશનો દર બીજો પોલીસકર્મી માને છે કે મુસ્લિમો અપરાધિક વૃત્તિના હોય છે. સરવે હેઠળના 50 ટકા પોલીસકર્મી દેશની સૌથી મોટી લઘુમતીને ગુનાખોર પ્રકૃતિના ગણાવે છે. 14 ટકા પોલીસ મુસ્લિમો ગુનો કરવાની અધિક વૃત્તિના, 36 ટકા તે કેટલીક હદે ગુનાખોર પ્રકૃતિના હોવાનું માને છે.

દર ત્રણમાંથી એક પોલીસકર્મી ધાર્મિક અલ્પસંખ્યક પ્રત્યે  ભેદભાવ રાખે છે. આવું માનનારા પોલીસકર્મીઓમાં શીખ વધારે છે. બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તરાખંડ અને ઝારખંડના બે તૃતિયાંશ પોલીસ કર્મચારીઓ મુસ્લિમોને અપરાધિક વૃત્તિના ગણાવે છે. 56 ટકા કથિત ઉચ્ચજાતિના પોલીસો ઉચ્ચજાતિના હિંદુઓ ગુના કરતા ન હોવાનું માને છે. પણ કથિત ઉચ્ચજાતિના દર પાંચમાંથી એક પોલીસ દલિતો-આદિવાસીઓ અત્યાચારની ખોટી ફરિયાદો નોંધાવતા હોવાનું જણાવે છે. દેશના સૌથી મોટા રાજ્ય ઉત્તરપ્રદેશ અને દક્ષિણી રાજ્ય કર્ણાટકના મોટાભાગના પોલીસકર્મીઓ દલિતોમાં ગુનાખોર વૃત્તિ વધુ હોવાનું માને છે.

લઘુમતી, દલિત-આદિવાસી અને ટ્રાન્સજેન્ડર વિશે શું વિચારે છે પોલીસ

ભારતીય પોલીસ લઘુમતી અને દલિત-આદિવાસી વિશે જેવું વિચારે છે તેવું જ મહિલાઓ, ટ્રાન્સજેન્ડર, શરણાર્થીઓ અને સગીરો વિશે પણ વિચારે છે. દર પાંચમાંથી એક પોલીસકર્મી મહિલાઓ ઘરેલુ હિંસાની ખોટી ફરિયાદો નોંધાવતી હોવાનું કહે છે. 24 ટકા પોલીસો શરણાર્થીઓને અપરાધિક વૃત્તિના માને છે. 8 ટકા ટ્રાન્સજેન્ડરને ગુનાખોર વૃત્તિના ગણાવે છે. સગીર ગુનેગારોની પણ પુખ્ત ગુનેગારોની જેમ તપાસ થવી જોઈએ એવી માન્યતા દર પાંચમાંથી બે પોલીસકર્મી ધરાવે છે. સાથી મહિલાકર્મીઓ વિશેના પુરુષ પોલીસકર્મીના પૂર્વગ્રહો પણ અભ્યાસમાં ખૂલીને બહાર આવ્યા છે. સાથી મહિલા પોલીસકર્મીને પુરુષ પોલીસકર્મીઓ ઓછી ક્ષમતા ધરાવનાર, ફિલ્ડને બદલે ઓફ્સિ ડયૂટી વધુ કરનારી તથા જોખમી નોકરી ન કરનારી માને છે. જોકે 50 ટકા મહિલા પોલીસો પુરુષ પોલીસકર્મીઓ તેમના પ્રત્યે ભેદભાવ રાખતા હોવાની ફરિયાદ કરે છે.

જાતિ, ધર્મ, કોમ, લિંગના ભેદભાવથી પોલીસ મુક્ત છે?

પોલીસનું આ માનસ, મનોવલણો અને માન્યતાઓ તેઓ જે સમાજવ્યવસ્થાનો હિસ્સો છે તેનો જ પડઘો પાડે છે. પોલીસની વર્ધી પહેરવાથી તેઓ તટસ્થ અને જાતિ, ધર્મ, કોમ, લિંગના ભેદથી પર બની જશે તેમ માનવું વધારે પડતું છે. સમાજવ્યવસ્થાની અસર તેમના વિચારો અને માન્યતાઓ પર જ નહીં કાર્યશૈલી પર પણ જોવા મળે છે.

મોબ લિન્ચિંગને અને FIRને લઇને શું વિચારે છે આપણી પોલીસ

તાજેતરમાં મોબ લિન્ચિંગ એટલે કે ભીડ દ્વારા થતી હિંસાના બનાવો વધ્યા છે. ગૌહત્યાના મામલે ભીડ દ્વારા થતી હિંસા અને હત્યાઓને 35 ટકા પોલીસ સ્વાભાવિક અને યોગ્ય માને છે. દુષ્કર્મના આરોપીને ભીડ દ્વારા દંડિત કરવાના બનાવોને પણ 43 ટકા પોલીસો વાજબી ગણાવે છે.

પોલીસનું પ્રથમ કામ લો એન્ડ ઓર્ડરની જાળવણી કરવા માટે પ્રજાની ઓરોપી સામે પોલીસ ફરિયાદ (FIR) નોંધીને તપાસ કર્યા બાદ અદાલત પાસે તેને સજા અપાવવાનું છે, પરંતુ દર પાંચમાંથી ત્રણ પોલીસ કર્મચારી એવું માને છે કે પોલીસે સીધેસીધી ગુનાની ફરિયાદ નોંધી લેવી જોઇએ નહીં. પોલીસ માને છે કે, FRI નોંધતાં પૂર્વે તપાસ કરીને FIR નોંધવા જેવી છે કે નહીં તે નક્કી કર્યા પછી જ તે નોંધવી જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટ જ નહીં માનવઅધિકાર પંચ અને ભારતનું સંવિધાન પણ નાગરિકને તેના પ્રત્યેના અપરાધની પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવવાની સત્તા આપે છે, પરંતુ લોકોનો સામાન્ય અનુભવ એવો છે કે પોલીસ પ્રથમ દર્શનીય અહેવાલ એટલે કે ગુનાની પોલીસ ફરિયાદ નોંધતી નથી, વિલંબથી નોંધે છે, ગુનેગારોને છટકવાની તક આપ્યા બાદ નોંધે છે કે પોતાને યોગ્ય લાગે તેમ અને તેવી કલમો હેઠળ નોંધે છે.

અભ્યાસ હેઠળની ખુદ પોલીસ જ તપાસ પછી જ ફરિયાદ નોંધવાનો મત વ્યક્ત કરીને લોકોની પોલીસ વિશેની ફરિયાદોને સાચી ઠેરવે છે. પોલીસ ન માત્ર ફરિયાદ નોંધવા મુદ્દે આવા વિચારો ધરાવે છે, તે ઉપરાંત દર ત્રીજો પોલીસ કોર્ટને બદલે પોલીસ દ્વારા સજાની તરફેણ કરે છે. 37 ટકા પોલીસ માને છે કે તેમને આરોપીઓને સજા આપવાની સત્તા મળવી જોઈએ. આ માન્યતા કેટલી ખતરનાક નીવડી શકે છે અને લોકશાહી માટે તથા ન્યાયપ્રણાલીના મૂળમાં ઘા કરનારી છે.

 સંવેદનશીલતા ગાયબ

ભારતીય સમાજ જેટલી વિવધતા ધરાવે છે તેના કરતા ત્રણ ઘણો વધારે વિભાજિત છે. રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ દેખાઇ આવે છે કે, ભારતીય પોલીસ ભેદભાવમુક્ત અને સંવેદનશીલ જરા પણ નથી. પોલીસના કામમાં પોતાની માન્યતાઓની ઝલક જોવા મળે છે, અને પક્ષપાતી વિચારોની હરમાળા સર્જાઇ છે તેવું કહીશું તો પણ અતિશ્યોક્તિ થશે નહીં. મહત્વપૂર્ણ વાત તે છે કે, આપણી પોલીસને નોકરીમાં જોડાયા બાદ માત્ર સોંગધ જ લેવડાવવામાં આવે છે કે, તેઓ નિષ્પક્ષ સેવા કરશે પરંતુ તાલીમ હેઠળ તેમને સંવેદનશીલ અને પરંપરાગત માન્યતાઓથી મુક્તિ અપાવવાની કોશિષ કરવામાં આવતી નથી. તેથી ભારતીય પોલીસ પણ એક સામાન્ય નાગરિકની જેમ જ વર્તન કરે છે. તેથી આ રિપોર્ટથી દેશની જનતાને ખરેખર ડરવું જોઇએ અને સરકારને તત્કાલિત પગલા ભરવા જોઇએ. ખાસ કરીને પોલીસે પોતે જ પોતાના કામને સુધારવા માટે તાલીમ કેમ્પ રાખવા જોઇએ, જેમાં માત્ર સંવેદનશીલતા અને મતભેદ અને પૂર્વગ્રહોથી પરે રહીને કામ કરવાનું શીખવાડવામાં આવવું જોઈએ.